Macro-economische ontwikkelingen
De opleving na het ”akkoord” over uitbreiding van het Europees noodfonds was van zeer korte duur. De premier van Griekenland gaf aan een referendum te willen houden over het accepteren van de Europese steun en de bijbehorende voorwaarden. Het referendum is uiteindelijk niet door gegaan en premier Papandreou is afgetreden. Zijn vervanger Papademos heeft het reddingspakket wel geaccepteerd. De aandacht verschoof snel van Griekenland naar Italië en Spanje.
De staatsschuld van Italië bedraagt circa 120% van het bruto nationaal product De oplopende rente op Italiaanse staatsobligaties maakt het herfinancieren van het schuldpapier aanzienlijk duurder. Rente op Italiaanse 10-jaars obligatie schommelt inmiddels rond de 7%, wat op termijn als een onhoudbaar niveau wordt beschouwd.
De obligatiemarkten lijken zich ook zorgen te maken over de positie van Frankrijk. De creditrating bureaus waarschuwen voor een afwaardering. Mocht Frankrijk zijn AAA status verliezen dan heeft dat gevolgen voor het noodfonds ESFS. Duitsland en Frankrijk leveren de grootste bijdrage aan het fonds in de vorm van garanties. Mocht er een afwaardering volgen voor Frankrijk, dan zal het noodfonds haar AAA status ook verliezen.
Een reeks positieve data uit de VS heeft het sentiment in deze regio iets verbeterd. Dinsdag is echter bekend geworden dat de groei lager is uitgevallen dan verwacht. Na het verhogen van het schuldenplafond is afgesproken dat een “supercommissie” bestaande uit 12 politici, overeenstemming moet bereiken over bezuinigingen. De deadline voor het besluit was 23 november. Er is geen overeenstemming bereikt over de bezuinigingen. Aan beide kanten van de Atlantische Oceaan blijkt de politiek niet in staat tot een oplossing te komen voor de schuldenproblematiek. In Europa wordt de ECB steeds meer gezien als laatste redmiddel om staatsobligaties op te kopen van probleemlanden. De ECB zelf en Duitsland vinden dit niet de juiste aanpak. Er lijken op dit moment echter weinig andere opties omdat beleggers steeds minder geneigd zijn Europese landen van kapitaal te voorzien. Woensdag is de markt geschokken van een mislukte veiling van Duitse staatspapieren. Het wantrouwen van financiers verspreidt zich nu over geheel Europa.
Het vinden van investeerders voor het noodfonds blijkt ook erg moeizaam. Er wordt gekeken naar de opkomende economieën, China geeft echter aan eerst aandacht te zullen geven aan haar eigen economie. China kampt momenteel met een afkoelende vastgoedmarkt. De afgelopen jaren zijn de huizenprijzen sterk gestegen, de kans bestaat dat deze bubbel knapt. De export van Japan valt terug, wat een teken is van een afnemende vraag vanuit haar afzetmarkten Europa, VS en China. Dit beeld wordt bevestigd door de wereldhandelsmonitor van het CPB. In september is de wereldhandel met 1% en de industriële productie met 0,4% afgenomen ten opzicht van de maand augustus.
In navolgende grafiek is de EUR/USD koers weegegeven. Hierin is duidelijk zichtbaar dat het vertrouwen in de Europese munt is afgenomen.
Ondanks de economische omstandigheden blijft de prijs van olieproducten op een relatief hoog niveau. Dit is voornamelijk toe te schrijven aan de vraag uit opkomende economieën. De energiebehoefte in deze landen compenseert de vraaguitval in Europa, Japan en de VS. Een rapport van het Atoomenergieagentschap voert bewijs aan dat Iran weldegelijk bezig is met het ontwikkelen van nucleaire wapens. Deze beschuldigingen hebben geleid tot uitbreiding van sancties gericht op de centrale bank van Iran en de oliesector. Hernieuwde onrust in Egypte zorgt voor een bodem onder de olieprijs.
De kosten voor CO2 emissierechten zijn de afgelopen dagen gekelderd tot de laagste stand in 2,5 jaar. Een negatieve outlook voor de Europese economieën en een overaanbod wegens verminderde economische activiteit zal de prijs de komende tijd blijven drukken. De kolenmarkt kenmerkt zich door weinig handel de afgelopen maand. De prijsfluctuaties zijn dan ook gering als men de prijs in USD waarneemt. Door de zwakkere euro is de kolenprijs licht toegenomen voor Europese afnemers. Lagere economische groei in China kan de vraag naar kolen doen afnemen.
Elektriciteit en Aardgas ontwikkeling
De vraag naar energie is, gezien de tijd van het jaar, relatief laag. Het relatief milde weer en de verminderde vraag vanuit de industrie zijn de voornaamste oorzaken. De gasafname in Europa heeft in 2007 gepiekt. De huidige vraag naar aardgas ligt circa 9% lager ten opzichte van vier jaar geleden. Dit beeld is in overeenstemming met de lagere verbruiken in de energie-intensieve industrie, zoals staalproductie.
De gasbergingen zijn voor de tijd van het jaar nog goed gevuld. De TTF hub heeft een vullingsgraad van 87% en de Belgische Zee hub 96%. De prijzen van zowel aardgas als elektriciteit laten de afgelopen periode een dalende trend zien. De termijncontracten worden gedrukt door het negatieve sentiment. De Europese energiereuzen hebben tijdens de laatste recessie de leveringscontracten met Rusland en Noorwegen heronderhandeld. De afgelopen periode hebben de grote leveranciers met verlies aardgas verkocht om marktaandeel te behouden. Om deze strategie succesvol te laten zijn moest de vraag en prijs in Europa toenemen. Ook is men er vanuit gegaan dat de relatie tussen olie en aardgas tarieven in tact zou blijven. Het ziet er naar uit dat de grote Europese energieleveranciers zich hebben vergist in hun verwachting ten aanzien van prijs, afzet en de link met olie. Hierdoor komen de marges van de energiereuzen verder onder druk te staan. Bedrijven uit producerende landen zoals Statoil (Noorwegen) en Gazprom (Rusland) ruiken kansen om op te schuiven in de waardeketen en gaan met hun huidige afnemers concurreren op de afzetmarkt.
De recente prijsdaling van CO2 emissierechten drukt de prijs voor elektriciteit. De daling is dinsdag lichtt afgevlakt, maar gezien het sentiment in Europa zien we ruimte voor een verdere daling in de prijs voor emissierechten. Het negatieve sentiment werkt door op alle Europese elektriciteitnoteringen.
De recente daling van de aardgas prijzen heeft geleid tot een kleine verbetering van de sparkspread.
De economische vooruitzichten zijn somber. Italië en Spanje zullen in staat zijn de huidige hoge rentes een tijdje vol te houden. Voor de lange termijn zullen huidige renteniveaus leiden tot ernstige problemen bij het financieren van schuld. Industriële productie loopt terug in Japan, China Europa en de VS. Economische indicatoren, zoals de inkoopmanagers index, bieden geen vooruitzicht op verbeteringen op de korte termijn.
Bron:tennet.org
In bovenstaande grafiek wordt het verbruik in Nederland weergegeven zoals waargenomen wordt door Tennet. De landelijke elektriciteitsvraag is in oktober ten opzichte van een maand eerder nagenoeg gelijk. In vergelijking met oktober een jaar eerder is het elektriciteitsverbruik met 1,4% toegenomen.
Aardgas
De daling van de aardgasprijzen heeft zich in de afgelopen periode doorgezet. Gezien het ruime aanbod en milde temperaturen is de verwachting dat de dalende trend aanhoudt. 25 €/MWh zal een psychologische grens zijn. Het aan de onderkant doorbreken van dit niveau zal wellicht leiden tot aankopen met een kleine prijsopleving als gevolg. De verwachting is dat de aardgasprijzen nog licht kunnen dalen de komende tijd. Mocht de recessie ernstige vormen aannemen dan zal de neerwaartse druk verder doorzetten.
Elektriciteit
Elektriciteitsprijzen laten een vergelijkbare beweging zien als aardgas. De recente daling van CO2 rechten lijkt stand weten te houden en met de kans op een verdere afzwakking is er wellicht verdere ruimte aan de onderkant. 2013 zal een cruciale jaar worden om de daadwerkelijke impact van de nieuwe productiecapaciteit te kunnen bepalen. Stagnerende vraag en extra capaciteit zal bij gelijkblijvende grondstof- prijzen prijsdruk geven op de Europese elektriciteitsprijs.
Heeft u vragen en/of opmerkingen, dan kunt u zich richten tot:
Hellemans Consultancy B.V.
Chris Guth en Michiel de Voogt, analisten
Telefoon: 030 - 22 55 011